سامانه اطلاعات جغرافیایی یا جی‌آی‌اسGeographic Information System - GIS):  یک سامانه اطلاعاتی(معمولاً رایانه ای) است که به تولید، پردازش، تحلیل و مدیریت اطلاعات جغرافیایی می‌پردازد. به عبارت دیگر "GIS" یک سامانه رایانه ای برای مدیریت و واکاوی اطلاعات جغرافیایی بوده که توانایی گردآوری، ذخیره، واکاوی و نمایش اطلاعات جغرافیایی را دارد. هدف نهایی یک سامانه اطلاعات جغرافیایی، پشتیبانی برای تصمیم‌گیری‌های پایه‌گذاری‌شده بر پایه داده‌های جغرافیایی می‌باشد و عملکرد اساسی آن بدست آوردن اطلاعاتی است که از ترکیب لایه‌های متفاوت داده‌ها با روش‌های مختلف و با دیدگاه‌های گوناگون بدست می‌آیند.

در یک سامانه اطلاعات جغرافیایی:

واژه جغرافیایی(Geographic) عبارت است از موقعیت موضوع‌های داده‌ها، برحسب مختصات جغرافیایی.
واژه اطلاعات (Information) نشان می‌دهد که داده‌ها در GIS برای ارائه دانسته‌های مفید، نه تنها به صورت نقشه‌ها و تصاویر رنگی بلکه بصورت گرافیک‌های آماری، جداول و پاسخ‌های نمایشی متنوعی به منظور جستجوهای عملی سازماندهی می‌شوند.
واژه سامانه (System) نیز نشان دهنده این است که GIS از چندین قسمت متصل و وابسته به یکدیگر برای کارکردهای گوناگون، ساخته شده‌است.

مؤلفه های سیستم اطلاعات جغرافیایی

۱ ورودی دادهها (Data Input)

مؤلفه ورودی داده‌ها، آنها را از شكل موجودشان به شكل قابل استفاده در GIS تبدیل می‌كند. داده‌های زمین مرجع، معمولا به شكل نقشه‌های كاغذی و جداولی از اطلاعات توصیفی فایل‌های الكترونیك از نقشه‌ها و اطلاعات توصیفی مربوط به آنها، عكس‌های هوایی و یا تصادیر ماهواره‌ای می‌باشند. وارد نمودن داده‌ها ممكن است به‌راحتی تغییر فرمت یك فایل و یا بسیار پیچیده باشد. ایجاد پایگاه‌های بزرگ داده‌ها ممكن است ۵ تا ۱۰ برابر بیشتر از سخت افزار و نرم افزار GIS هزینه در‌برداشته باشد. به طور كلی مرحله وارد نمودن داده‌ها بسیار وقت‌گیر و پرهزینه بوده و ممكن است ماه‌ها و یا حتی سال‌ها به‌طول انجامد. قبل از اینكه مرحله وارد نمودن داده‌ها آغاز شود، روش‌های وارد كردن این داده‌ها و استانداردهای كیفیت باید دقیقا مورد توجه قرار گیرند. روش‌‌های مختلف وارد نمودن داده‌ها باید براساس پردازش‌هایی كه قرار است روی داده‌ها انجام گیرند، استانداردهای مورد نظر برای دقت و خروجی هایی كه قرار است تهیه گردند مورد ارزیابی قرار گیرند.

۲ مدیریت داده‌ها (data management)

مدیریت داده‌ها یكی از مولفه‌های GIS بوده و شامل توابعی برای ذخیره، نگهداری و بازیابی اطلاعات موجود در پایگاه داد‌ه‌ها می‌باشد. روش‌های گوناگونی برای سازماندهی داده‌ها به‌صورت فایل‌هایی كه كامپیوتر بتواند آنها را بخواند وجود دارند. ساختار داده‌ها (data structure) روشی است كه داده ها براساس آن سازماندهی می شوند و چگونگی ارتباط فایل ها با یكدیگر (سازماندهی پایگاه داده ها)، تعیین كننده محدودیت های موجود در بازیابی اطلاعات و سرعت عملیات بازیابی می باشند.در هنگام ارزیابی سازماندهی داده ها باید نیازهای كوتاه مدت و دراز مدت كاربران در نظر گرفته شوند. این ارزیابی باید توسط شخصی انجام گیرد كه در روش های طراحی و تجزیه وتحلیل پایگاه داده های GIS متخصص باشد.

۳ تجزیه و تحلیل و كار با داده‌ها (data manipulation and analysis)

توابع مربوط به تجزیه و تحلیل و كار با داده‌ها در یك GIS، تعیین‌كننده اطلاعاتی هستند كه می‌تواند توسط این سیستم ایجاد شود. لیستی از قابلیت‌های مورد نیاز به‌عنوان جزئی از نیازمندی‌های سیستم باید تعریف شوند. مسئله‌ای كه معمولاً پیش‌بینی نمی‌شود این است كه ایجاد GIS در یك سازمان تنها باعث اتوماسیون بعضی فعالیت‌های خاص نمی‌گردد، بلكه ممكن است راه و روشی كه سازمان براساس آن كار می‌كند را نیز تغییر دهد. برای پیش‌بینی روش تجزیه و تحلیل داده‌ها در یك GIS نیاز به دخالت كاربران در مشخص نمودن توابع و عملكردهای لازم برای سیستم می‌باشد.

۴ خروجی داده‌ها (data output)

داده‌های خروجی درGIS های مختلف از لحاظ كیفیت، دقت و سهولت استفاده، بسیار متنوع‌تر از قابلیت‌های این سیستم‌ها می‌باشند. داده‌های خروجی ممكن است به اشكالی از قبیل نقشه، جدولی از مقادیر یا نوشتار بوده و بصورت كاغذی(hard copy) و یا بصورت رقومی(soft copy) ارائه گردند. توابع خروجی مورد نیاز براساس نیازهای كاربران تعیین می‌شوند لذا دخالت كاربران در مشخص نمودن خروجی‌های مورد نیاز بسیار مهم می‌باشد.

با توجه به اینکه مطالب زیادی در سایت‌های مختلف در رابطه با این مبحث وجود دارد و با یک جستجوی ساده میتوان مقالات بسیاری را بدست آورد، به توضیحات بالا بسنده کرده ایم. برای مطالعه بیشتر می‌توانید به PDF های زیر و قسمت کتب در بخش آموزشی مراجعه نمایید.

PRINCIPLES OF GEOGRAPHIC INFORMATION SYSTEMs *

INTRODUCTION TO GEOGRAPHIC INFORMATION SYSTEMS *